PTSS en burn-out: de impact van trauma op je welzijn

Je bent al maanden moe. Niet het soort moe dat weggaat na een weekend uitslapen. Je schikt van kleine dingen. Concentreren lukt niet. Je lichaam staat constant op scherp, ook als er geen enkel gevaar is. En ergens in je achterhoofd weet je: dit begon niet met werkstress. Dit begon eerder.

PTSS en burn-out zien er van de buitenkant verrassend veel op elkaar. Beiden putten je stresssysteem volledig uit. Beiden zorgen ervoor dat je vastloopt, op je werk, in je relaties, in jezelf. De overlap is groter dan vaak wordt gedacht. En juist die combinatie maakt het zo zwaar om te herkennen wat er écht speelt.

Wat is PTSS precies?

PTSS is een psychische aandoening die ontstaat na een schokkende, ingrijpende of levensbedreigende gebeurtenis. Denk aan een ernstig ongeluk, geweld, misbruik, oorlog of het getuige zijn van iets traumatisch.

Kenmerkend is dat de traumatische ervaring telkens terugkomt. Via nachtmerries, flashbacks of indringende herinneringen die ineens opduiken. Veel mensen met PTSS vermijden alles wat aan het trauma herinnert. Ze voelen zich emotioneel afgestompt, zijn snel prikkelbaar of voelen zich vervreemd van hun omgeving. Het lichaam blijft in een staat van verhoogde paraatheid, ook als het gevaar allang voorbij is.

PTSS is geen zwakte. Het is een serieuze ontregeling van het stresssysteem als reactie op iets wat echt heftig was. Gelukkig is het behandelbaar. Maar dan moet het eerst herkend worden. Vermoed je PTSS-klachten? Bespreek dit met je huisarts of een psycholoog. Diagnose en behandeling van PTSS is iets voor gespecialiseerde zorgverleners.

Waarom PTSS zoveel extra stress veroorzaakt

Bij PTSS raakt het biologische stresssysteem ontregeld. Het systeem dat normaal gesproken stresshormonen aanmaakt als reactie op gevaar, blijft als het ware 'aan' staan. Je lichaam blijft gas geven, ook als de motor allang uit mag. Dat verklaart waarom mensen met PTSS zo snel schrikken, zo moeilijk kunnen ontspannen en zo slecht slapen.

Op de lange termijn is dat uitputtend. De klachten die eruit voortkomen, zoals emotionele instabiliteit, slaapproblemen, prikkelbaarheid en chronische vermoeidheid, zijn precies dezelfde klachten die we zien bij burn-out. Dat is geen toeval.

De verbinding tussen PTSS en burn-out

Burn-out gaat dieper dan te veel werken. Wat we bij veel mensen terugzien, is een onderliggend gevoel dat ze er niet echt mogen zijn. Dat hun behoeften er niet toe doen. Ze cijferen zichzelf weg, passen zich voortdurend aan en nemen verantwoordelijkheid die niet van hen is. Totdat het lichaam zegt: stop.

Bij PTSS speelt iets vergelijkbaars, maar nog intenser. Het trauma heeft een diep gevoel van onveiligheid gecreëerd. Bewust of onbewust heeft iemand geleerd: ik ben niet veilig, ik ben niet welkom, ik heb geen controle. Als PTSS en burn-out elkaar raken, versterken ze elkaar. Het trauma voedt het gevoel dat je niet mag stoppen, terwijl de burn-out je afsnijdt van alles wat je nodig hebt om te herstellen.

Elke maand dat deze combinatie onbehandeld blijft, zit de spanning dieper. Herstel duurt dan langer en kost meer energie. Dat is geen reden voor paniek. Wel een reden om serieus te kijken naar wat je nodig hebt.

Vormen van PTSS

Niet alle PTSS is hetzelfde. Er zijn drie vormen die je kunt onderscheiden.

Enkelvoudige PTSS ontstaat na één schokkende gebeurtenis, zoals een ongeluk of een overval. De klachten blijven weken of maanden aanhouden, ook nadat de directe dreiging voorbij is.

Meervoudige PTSS ontstaat door een reeks van heftige ervaringen, zoals jarenlang misbruik, pestgedrag of opgroeien in een onveilige omgeving.

Complexe PTSS ontwikkelt zich wanneer traumatische ervaringen plaatsvonden in de kindertijd. Denk aan mishandeling, verwaarlozing of misbruik. Deze vorm is verraderlijk omdat klachten soms pas later in het leven naar boven komen en diep verweven raken met wie je bent geworden.

Signalen van PTSS herkennen

PTSS-klachten zijn voor de buitenwereld vaak onzichtbaar. Iemand kan lang blijven 'functioneren' terwijl het innerlijk volledig op slot zit. De meest voorkomende signalen zijn:

Herbelevingen. Je beleeft de traumatische gebeurtenis telkens opnieuw via flashbacks, nachtmerries of plotselinge beelden. Een geur, geluid of situatie kan dat triggeren.

Vermijding. Je gaat alles uit de weg wat aan het trauma herinnert. Plaatsen, mensen, gesprekken, soms ook je eigen emoties. Dat kan ertoe leiden dat je je steeds verder terugtrekt.

Verhoogde prikkelbaarheid. Je staat constant 'aan'. Snel schrikken, slecht slapen, gespannen zijn, moeite hebben met je concentratie. Je lichaam vecht, ook als er geen reden toe is. Als je je hierin herkent, lees dan ook over besluiteloosheid als signaal van overbelasting.

Negatieve gedachten en gevoelens. Schaamte, schuldgevoel, een laag zelfbeeld. Het gevoel dat je niet meer dezelfde bent als vóór het trauma. Soms lijkt het op een depressie. Wantrouwen richting anderen is ook een veelvoorkomend gevolg. Herken je dat? Lees dan ook over waarom je zo wantrouwig kunt worden.

Lichamelijke klachten. Slaapproblemen, angstaanvallen, hartkloppingen, benauwdheid of het gevoel weg te drijven uit jezelf. Aanhoudende of plotselinge klachten laat je altijd beoordelen door je huisarts.

PTSS op het werk en in relaties

Op het werk merk je PTSS aan concentratieproblemen, overprikkeling door geluid of drukte, en periodes van verzuim. Werkomgevingen die herinneringen oproepen aan het trauma zorgen voor extra stress. Omdat de klachten vaak onzichtbaar zijn, worden ze regelmatig verkeerd begrepen. Dat vergroot gevoelens van schaamte en eenzaamheid, en maakt herstel moeilijker.

In relaties speelt PTSS op een bijna onzichtbaar niveau. Vertrouwen is moeilijk. Nabijheid voelt soms als bedreiging. Je houdt mensen op afstand, niet uit onwil, maar uit zelfbescherming. En tegelijkertijd kan er een groot verlangen zijn naar verbinding. Dat patroon van aantrekken en afstoten is verwarrend, voor jou én voor de mensen om je heen. Verlatingsangst of bindingsangst kunnen hieruit voortkomen.

Partners van mensen met PTSS lopen zelf ook risico. Ze passen hun gedrag aan, lopen op eieren, raken emotioneel uitgeput. Meer dan eens belanden ook zij in een ernstige stresssituatie of burn-out.

Wat kun je zelf doen?

PTSS behandel je niet alleen. Daarvoor heb je gespecialiseerde hulp nodig van een psycholoog of psychiater. Maar naast professionele begeleiding zijn er dingen die je zelf kunt doen om je draagkracht te vergroten.

Ademhalingsoefeningen helpen je zenuwstelsel tot rust te brengen. Grounding-technieken helpen je terug te keren naar het hier en nu als je wegdrijft. Structuur in je dag geeft houvast als alles onveilig voelt. Beweging helpt spanning af te voeren. En het bijhouden van een triggerdagboek geeft je inzicht in wanneer en waarom je zo reageert als je reageert.

Stel je voor: over een paar maanden word je wakker zonder dat je direct je zenuwstelsel voelt opstarten. Dat je een werkdag kunt doorlopen zonder dat je op scherp staat. Dat je weer kunt voelen, in plaats van overleven. Veel van onze cliënten beschrijven dat als het eerste moment dat ze zichzelf terugvinden.

Wat wij kunnen betekenen

Wij behandelen geen PTSS. Dat is het werk van psychologen en psychiaters die gespecialiseerd zijn in trauma. Maar de stress- en burn-outklachten die je eraan overhoudt? Daar helpen wij je wel mee.

Veel mensen die bij ons komen, zijn vastgelopen door een combinatie van uitputting en oude pijn. Ze voelen dat hun stresssysteem constant aan staat. Ze zijn zichzelf kwijt in het overleven. Ze weten niet meer hoe rust voelt. Onze coaching is praktisch, lichaamsgericht en gericht op herstel van energie en balans. We helpen je weer contact te maken met wat je voelt, je grenzen te herkennen en stap voor stap rust en energie terug op te bouwen, in je dagelijks leven én op je werk.

Mensen die bij ons komen zijn vaak gewend door te gaan. Ze presteren, zorgen voor anderen, houden vol. Juist zij voelen het pas wanneer hun lichaam stop zegt. Met 50+ ervaren coaches en 10+ jaar ervaring in het begeleiden van stress- en burn-outklachten weten we wat dit vraagt.

Wil je weten of onze aanpak bij jou past? Download ook ons gratis e-book over het herkennen van een burn-out als eerste stap.

Bronnen

• Maatschappelijke kosten van trauma (Tijdschrift voor Psychiatrie, 2008)
• Post-traumatic stress disorder (WHO, 2023)